Krijgenpassief: “slechts” een alternatief?

Het passief staat algemeen bekend als die constructie in het Nederlands waarvoor je worden en een voltooid deelwoord nodig hebt, en waarbij je het lijdend voorwerp van de overeenkomstige actieve zin als onderwerp van de passieve zin behandelt. Hier en daar zal er dan wat discussie opduiken of zijn al dan niet ook het passief kan vormen, en misschien merkt er zelfs iemand op dat als je het passief wil vermijden, er nog een paar alternatieve vormen bestaan. Die alternatieven worden in de ANS netjes opgesomd, en eentje ervan maakt gebruik van het interessante werkwoord krijgen. Is het wel rechtvaardig om het passief met krijgen ‘slechts’ als een alternatief voor het passief te bestempelen? Ik neem de verdediging van krijgen op mij!


Het echte passief
Het echte passief, het passief met worden, heeft een aantal typische kenmerken. Het eerste kenmerk van de echte lijdende vorm is dat het logische onderwerp niet overeen komt met het grammaticale onderwerp. Het logische onderwerp is de uitvoerder van het voltooid deelwoord uit de passiefconstructie worden + voltooid deelwoord. Het grammaticale onderwerp is het onderwerp van de persoonsvorm, worden. In de zin “de appel wordt gegeten”, is het logische onderwerp (het onderwerp van gegeten) niet vermeld. Het grammaticale onderwerp is de appel.

Bij het passief is het grammaticale onderwerp de patiens (dat wat de actie van het hoofdwerkwoord ondergaat) of het lijdend voorwerp uit de overeenkomstige actieve zin. De appel uit het vorige voorbeeld is in de actieve zin, Iemand eet de appel, het lijdend voorwerp en de pineut van het hoofdwerkwoord eten. Soms is het grammaticale onderwerp van een passieve zin ook algemener gezien de experiencer (wat het werkwoord ondergaat) uit de actieve zin. De NMBS/NS verzoekt de reizigers het perron te verlaten kan je (misschien nog niet helemaal standaard) omzetten naar De reizigers wordEN (hieruit blijkt dat de reizigers onderwerp is) verzocht het perron te verlaten. (een discussie hierover vindt u hier)

Het logische subject van de passieve zin kan zowel menselijk, niet-menselijk levend als niet-levend zijn. Dat is logisch omdat er op het lijdend voorwerp van een actieve zin ook zo geen beperking bestaat. Interessanter is echter het feit dat het passief mogelijk is bij alle transitieve en ditransitieve (dus direct en indirect object) werkwoorden.

Vergelijking: “echt” en “krijgen”
Laten we nu die kenmerken van het echte passief vergelijken met de overeenkomstige kenmerken van een passief met krijgen. Ook bij het krijgenpassief komt het logische onderwerp niet overeen met het grammaticale onderwerp. Wij kregen een gids toegewezen van de autoriteiten is een zin waarbij het grammaticale onderwerp (wij) de handeling van het toewijzen helemaal niet uitvoert. Het grammaticale onderwerp komt immers overeen met de experiencer. Het logische onderwerp wordt omschreven in een van/door-bepaling (van de autoriteiten).

Uit een klein corpusonderzoekje blijkt ook dat het grammaticale onderwerp van het krijgenpassief vooral menselijk is, en meestal in de derde persoon staat. Uit dat onderzoekje blijkt ook dat het krijgenpassief enkel bij ditransitieve werkwoorden kan voorkomen, en dan nog voornamelijk bij die werkwoorden met een richting-component, die bestaan uit de combinatie van een voorzetsel en een werkwoord.

Conclusie

Als ik het krijgenpassief en de echte lijdende vorm zo tegenover elkaar zet, kom ik tot de volgende conclusie. Het echte passief is overal inzetbaar waar het krijgenpassief voorkomt. Toch kiezen de taalgebruikers ervoor om van tijd tot tijd het krijgenpassief te gebruiken. Namelijk als het gaat om ditransitieve werkwoorden met een menselijk grammaticaal onderwerp in de passieve zin in de derde persoon. Met andere woorden, het krijgenpassief snoept een stukje gebruiksdomein van het echte passief af. Het is daarom interessant om verder uit te kijken naar passieve zinnen met krijgen. Als het gebruik van het krijgenpassief stijgt, is het mogelijk dat voor een klein deel van het gebruiksdomein van het echte passief het krijgenpassief ‘normaler’ wordt. Dan kan je niet meer zeggen dat het passief met krijgen een alternatief is voor het echte passief, maar een heuse, op zichzelf staande vorm van passief.

Literatuur
38 miljoen woorden corpus van het INL. http://www.inl.nl
Cornelis, L. (1995) Problemen met het Passief.
De nieuwe taalgids, 88.2. p. 124-136.
Cornelis, L. (1997) Passive and Perspective.
Amsterdam [etc.]: Rodopi.
Den Boon, T., Geeraerts, D. (2005) Van Dale Groot Woordenboek der Nederlandse Taal.
Veertiende editie.
Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen.
E-ANS. http://oase.uci.kun.nl/~ans
Geerts, G., Haeseryn, W., de Rooij, J., van den Toorn, M.C. (1985) Algemene Nederlandse
Spraakkunst.
Groningen: Wolters-Noordhoff, Leuven: Wolters.
Gerlach Royen, P. (1952) Een aktief-passieve konstruktie.
De nieuwe taalgids, 45.5. p. 258-261.
Kirsner, R.S. (1976) De ‘onecht lijdende vorm’.
Spektator, 6.1. p. 1-18.
Hoekstra, T. (1987) Transitivity: grammatical relations in government-binding theory.
Dordrecht u.a.: Foris Publ.
Smedts, W., Van Belle, W. (2003) Taalboek Nederlands.
Kapellen: Pelckmans.
van der Horst, J. (2002) Het Nieuwe Krijgen: hoe er een hulpwerkwoord bij komt.
Onze Taal, 6. p. 174-176.
van der Horst, J., van der Horst, K. (1999) Geschiedenis van het Nederlands in de twintigste
eeuw.
Den Haag: Sdu.

Advertenties

2 gedachtes over “Krijgenpassief: “slechts” een alternatief?

  1. Ongeneeslijk taalpiekeraar, kan ik het niet laten me er tegenaan te ‘bemoeien’. Elders heb ik al verzuchtinkjes geslaakt dat naar mijn taalervaring (wat dan meestal maar taalgevoel wordt genoemd?) dat het passief mij nooit zomaar de keerzijde van een actieve vorm geleken heeft. Die literatuurlijst leek mij echter tot bescheiden stilzwijgen te nopen, tot ik bedacht: zo’n lijst, en nog passief als keerzijde in bovenstaand blog, waar staan me stoute schoenen…
    Nog even een schuine blik op de lijst, Passive and Perspective? Nee toch! Ja toch? Het zal toch… Afijn, ik kom bij de bespreking door Vd Horst uit. En het is dus echt waar! Mag ik je, Louise Cornelis, langs deze weg even aan mijn hart drukken. En, spotters, gaat het hier ook meegenomen worden?

  2. Onder het motto ‘beter laat dan nooit’ laat ik hierbij horen de knuffel die ik in de reactie krijg toebedeeld gelezen te hebben (-; Ik googlede eens op de titel van mijn proefschrift en kwam hier terecht, vandaar. En ja, het passief is zeker geen omgeekerde actief. In het artikel dat ik schreef samen met mijn begeleider Arie Verhagen, ‘Does Dutch really have a passive?’, heb ik dat punt het meest expliciet gemaakt (verschenen in de Linguistics in the Netherlands bundel van 1006).
    Over het krijgen-passief: het is opvallend hoe zeer mensen er de neiging toe hebben andere mensen als grammaticaal subject te ‘gebruiken’.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s