Wat gebeurt er met “van”?

Onlangs had ik examen historische taalkunde bij professor van der Horst. Hij vertelde me dat hij bepaalde woordgroepen had opgemerkt waar het voorzetsel en het lidwoord ontbrak. Het ging om attributieve nabepalingen als “plaats delict” of “einde verslag”. Het waren geen woordgroepen uit een krantenkop, maar ze waren gewoon te vinden in lopende tekst. Wel een boeiend verschijnsel: waar normaalgezien een voorzetsel en een lidwoord nodig is, volstaan we blijkbaar ook met twee achter elkaar geplaatste substantieven. Toch vraag ik me af hoe dat nu juist zit. Het valt immers op dat het hier telkens gaat om woordgroepen waar eigenlijk het voorzetsel “van” had moeten staan.

Bij “met” kan je zo’n weglatingsproces namelijk niet voltrekken, ook niet in een krantenkop: * “Man wapen schiet twee mensen neer”. Dat moet “man met wapen” zijn. En ook andere voorzetsels moeten expliciet gemaakt worden * “Kind auto stikt” (“in” ontbreekt), * “Bomen weg omgewaaid” (“langs” ontbreekt), * “Chauffeur rijbewijs tegengehouden” (“zonder” ontbreekt) en ga zo maar even door.

Ergens lijken alle voorzetsels behalve “van” semantisch noodzakelijker te zijn omdat je anders dingen verkeerd kan begrijpen. Enkel bij “van” weten we zeker waarover het gaat. Hoe zit dat? En zijn er nog andere gevallen waarbij “van” blijkbaar een beetje overbodig geworden is?

8 gedachtes over “Wat gebeurt er met “van”?

  1. Jij concludeert dat in al die gevallen ‘van’ is weggelaten, maar misschien is dat wel gezichtsbedrog. Feit is dat ‘van’ vrijwel elke relatie kan uitdrukken. Als je een willekeurig voorzetsel weg kunt laten, kun je dat dus altijd “reconstrueren” door ‘van’ in te voegen, ook al zou een specifieker voorzetsel óók mogelijk zijn.

    In een krantenkop kan ik me best voorstellen: ‘Bomen eeuwenoude laan in gevaar’. Daar kan best ‘langs’ bedoeld zijn, maar als je ‘van’ invult krijg je ook al geen onzin. Ook bij ‘Publiek nieuwe stadion enthousiast’, waar ‘in’ bedoeld is, maar ‘van’ ook wel kan. ‘Zonder’ is natuurlijk te betekenisrijk om te vervangen door ‘van’, en het kan dus ook niet weggelaten worden. Ik denk dat de mogelijkheid tot weglaten meestal samenvalt met de mogelijkheid tot vervanging door het neutrale ‘van’.

    Wat Van der Horst signaleert lijkt me niet alleen het wegvallen van het voorzetsel, want ook het lidwoord valt weg. Heeft hij niet gesuggereerd dat het hier een soort grammaticalisatie tot woord betrof? Dat het een soort samenstelling wordt?

  2. dat het voorstel en het lidwoord ontbreken vermeldde esther al denk ik. Ze zit overigens tot het einde van de week in Basel, en zal dan waarschijnlijk wel antwoorden. Ik heb het college van vdH niet gevolgd, en kan er dus niets zinnigs over zeggen.

    de grammaticalisatie tot woord kan ik enigszins wel aanvaarden, maar dat verklaart het productieve karakter van het weglaten van “van” nog niet. Wat me wel opviel is dat de twee woorden die samen komen te staan van het type specificatum – specificans (wat bepaald wordt – dat wat bepaalt) zijn. “einde” – “verslag”: einde is algemeen, verslag specifieert wat voor einde. Dit is vrij ‘inherent’ aan ‘van’.

    vb van sp.atum – sp.ans uit het Taalboek Nederlands van Smedts en Van Belle:
    de commissie-Van Dievoet
    het kabinet-De Wael
    het voorstel-De Leeuw
    de wet-Lejeune
    het rapport-Spinelli
    de methode-Ritter
    de spelling-Siegenbeek

    Er zijn vast veralgemeningen te trekken (? veralgemeningen trekken?) voor welke woorden in aanmerking komen voor van-ellips. Wie doet een poging?

  3. Ja je hebt gelijk ik las het niet goed. Het wegvallen van het lidwoord werd inderdaad door esther ook al vermeld.

    Het is misschien nog de vraag of je moet zoeken naar woorden die ‘van-ellips’ toestaan (onder de aanname dat het iets bijzonders is), of juist naar woorden die dit onmogelijk maken (onder de aanname dat van-ellips altijd wel kan, behalve in sommige gevallen).

  4. het kan in elk geval moeilijker bij eigennamen die ook als eigennaam worden gebruikt:
    *het lampje Tom of *de tekst Esther zijn nonsens.

    de methode – Ritter kan wel omdat ‘Ritter’ geen eigennaam meer is, maar een categorie of toch zoiets. moeilijk om er een naam op te plakken.

  5. mm, ja maar daar heb ik dan toch heel sterk het “krantenkopgevoel”, terwijl ik dat bij “de methode-Ritter” niet had.

    Misschien is het wel zo dat de “van” enkel bij ‘abstracta’ als proces, methode, … wegvalt?

  6. Verrassend, juist die twee voorbeelden.
    Bij plaats delict leek het me altijd een kruising tussen twee jargons: plaats p + crime scene = plaats delict. Crime scene doet, zo al, misschien alleen mee wegens lekker kort.
    Ik ken wel het ‘begrip’ einde verhaal: en je weet, dan is het gewoon einde verhaal. Al heb je nog zo je best gedaan, dat telt dan niet meer. Maar mis-schien heeft het ook wel een militairige herkomst. Ik proef iets over en uit sferigs, verbindingsjargon. Roger is een ander product uit die hoek.
    Einde verslag klinkt mij wat nikserig in dit kader, was het dat wel?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s